Radom, średniej wielkości (niektórzy mówią że duże) miasto na Mazowszu. Kilka lat temu żartobliwie nazywane „wioską olimpijską” z uwagi na sporą liczbę mieszkańców noszących dresy. 32 lata temu zasłynęło z robotniczego protestu. Dla tych którzy tych czasów nie pamiętają cytat za wikipedią:

„Akcja protestacyjna rozpoczęła się od największego w Radomiu przedsiębiorstwa - Zakładów Metalowych "Łucznik". O godz. 6:30, nie podjął pracy wydział P-6, na którym zatrudnionych było 636 osób. Zamiast na stanowiska pracy, robotnicy udali się przed budynek dyrekcji. Ok. godz. 8:10 grupa licząca blisko 1000 osób wyszła poza bramy fabryki zabierając ze sobą 3 wózki akumulatorowe. Wkrótce potem grupa rozdzieliła się. Część protestujących postanowiła wrócić do zakładu, największa grupa udała się pod znajdującą się kilkaset metrów dalej bramę Zakładu Sprzętu Grzejnego, natomiast reszta skierowała się w stronę RZPS "Radoskór". Z tych dwóch zakładów do protestujących dołączyło ok. 300 osób. W tym samym czasie strajk okupacyjny ogłoszono również w położonych nieco dalej Zakładach Urządzeń i Instalacji "Termowent". Rozrastająca się błyskawicznie demonstracja skierowała się w stronę centrum miasta przechodząc obok dwóch kolejnych wielkich firm: Zakładów Drzewnych i Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego. Ok. 10.00 tłum spontanicznie skierował się pod siedzibę Komitetu Wojewódzkiego PZPR.”

Dziś taki protest Radomiowi nie grozi. Zakłady Metalowe od których zaczął się strajk, cienko przędły przez całe lata 90 a na początku XXI wieku ogłoszono ich upadłość. Na skromnym skrawku dawnego zakładu ostała się jeno hala gdzie produkują różne „Beryle” i inne śmiercionośne narzędzia, cała reszta sprzedana lub wynajęta pod różne formy przedsiębiorczości. Nawet dyskoteka znalazła tu swoją siedzibę.
Z wymienionych w tym cytacie z wikipedii przedsiębiorstw ocalały tylko Zakłady Drzewne, reszta upadła. Upadły również nie wymienione w tej notce Radomskie Zakłady Naprawy Samochodów ( na terenie zakładu zbudowano supermarket), padły Odlewnie Radomskie i Zakłady Mięsne. Radomska Wytwórnia Telefonów upadła w 1996 r. Cały majątek firmy został już sprzedany. Fabryka Wyrobów Emaliowanych, (później „ Acanta”) jeden z czołowych w kraju producentów kuchni gazowych padła w czerwcu 1998. W tym samym czasie upadły też Radomskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych. W lutym 1999 r. upadły Radomskie Zakłady Przemysłu Skórzanego Radoskór, jedno z największych w Polsce przedsiębiorstw przemysłu skórzanego i obuwniczego. Majątek produkcyjny firmy został podzielony i sprzedawany jest w częściach. W czerwcu 1999 r. sąd ogłosił upadłość Radomskich Zakładów Garbarskich jednego z większych tego typu zakładów w Europie. Syndyk rozpoczął sprzedawanie majątku garbarni na części, część terenu jest dzierżawiona. Ostatnią z wielkich upadłości radomskich firm było bankructwo Zakładu Maszyn do Szycia Łucznik w roku 2002. Jak w większości pozostałych przypadków, majątek sprzedawany jest na części i dzierżawiony.

Tak wygląda historia radomskiego przemysłu po 1989, nic dziwnego że na pytanie „Kiedy będzie lepiej?” ludzie odpowiadają „Lepiej już było” albo „lepiej...nie mówić”.

Nie wiem jaki jest poziom bezrobocia obecnie, ale w rekordowych latach wynosiło
bodajże ok.30%. Kilkanaście tysięcy ludzi pracuje w Warszawie, wielu wyjechało za granicę, gdyby nie to, sytuacja byłaby jeszcze gorsza. Czy robotnikom w Radomiu żyje się dziś lepiej niż w 1976? Wątpię, ale dziś większość nie pracuje w państwowych zakładach a prywatny właściciel nie będzie się z nimi patyczkował i pozwalał na rozróby. Mają to o co walczyli, wolność i wolny rynek. Tylko czy tak sobie tę wolność wyobrażali?

* W 20 rocznicę radomskiego protestu Wojciech Maciejewski nakręcił film „Miasto z wyrokiem” opisujący wydarzenia z 25 czerwca 1976 i stąd zaczerpnąłem tytuł.